บทความ
บริจาคอย่างมั่นใจ โปร่งใส ตรวจสอบได้: รู้เท่าทันกฎหมายเกี่ยวกับมูลนิธิและการรับบริจาค

รู้จักกฎหมายมูลนิธิ การเรี่ยไร และการรับบริจาคในประเทศไทย เปิดรับบริจาคออนไลน์ต้องขออนุญาตหรือไม่? ใช้บัญชีส่วนตัวรับเงินได้ไหม? พร้อมวิธีตรวจสอบก่อนบริจาคและข้อควรระวังทางกฎหมาย โดย บริษัท เนเจอร์ ลอว์ เฟิร์ม จำกัด
บทความความรู้ด้านกฎหมาย | บริษัท เนเจอร์ ลอว์ เฟิร์ม จำกัด
การบริจาคเป็นสิ่งที่สะท้อนถึงน้ำใจของคนไทย ไม่ว่าจะเป็นการช่วยเหลือผู้ประสบภัยน้ำท่วม ผู้ป่วยที่ขาดแคลนทุนทรัพย์ เด็กด้อยโอกาส หรือการสนับสนุนกิจกรรมสาธารณกุศลต่าง ๆ
ปัจจุบันการบริจาคทำได้ง่าย เพียงสแกน QR Code หรือโอนเงินผ่านโทรศัพท์มือถือก็สามารถส่งต่อความช่วยเหลือได้ทันที
แต่ความสะดวกนี้ก็มาพร้อมกับคำถามสำคัญว่า เราจะรู้ได้อย่างไรว่าเงินบริจาคถูกส่งถึงผู้เดือดร้อนจริง และผู้รับบริจาคนำเงินไปใช้อย่างถูกต้องหรือไม่?
บทความนี้จะพาไปทำความเข้าใจกฎหมายเกี่ยวกับมูลนิธิ การเรี่ยไร และการรับบริจาค พร้อมตัวอย่างสถานการณ์ที่อาจพบในชีวิตประจำวัน และวิธีตรวจสอบก่อนตัดสินใจบริจาค

1. มูลนิธิคืออะไร และใครสามารถรับบริจาคได้บ้าง?
ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 110 มูลนิธิคือทรัพย์สินที่จัดสรรไว้เพื่อวัตถุประสงค์ด้านการกุศล ศาสนา การศึกษา หรือสาธารณประโยชน์ โดยไม่มุ่งนำผลประโยชน์มาแบ่งปันกัน และต้องจดทะเบียนตามกฎหมาย
มูลนิธิที่จดทะเบียนแล้วมีฐานะเป็นนิติบุคคลตามมาตรา 122
อย่างไรก็ตาม การจดทะเบียนเป็นมูลนิธิไม่ได้หมายความว่าการระดมทุนทุกโครงการจะได้รับอนุญาตโดยอัตโนมัติ การเรี่ยไรบางลักษณะยังต้องปฏิบัติตามกฎหมายควบคุมการเรี่ยไรด้วย
ส่วนบุคคลทั่วไปหรือกลุ่มอาสาสมัครก็อาจขอรับความช่วยเหลือหรือจัดกิจกรรมระดมทุนได้ แต่ต้องพิจารณาว่ากิจกรรมนั้นอยู่ภายใต้ข้อกำหนดเรื่องการขออนุญาตหรือไม่ และต้องไม่ใช้ข้อมูลอันเป็นเท็จหลอกลวงประชาชน
ตัวอย่าง: กลุ่มอาสาสมัครรวมตัวกันช่วยเหลือผู้ประสบอุทกภัย แม้ไม่ได้จดทะเบียนเป็นมูลนิธิ ก็ไม่ได้หมายความว่าการช่วยเหลือเป็นสิ่งผิดกฎหมาย แต่หากมีการเรี่ยไรจากประชาชนในลักษณะที่กฎหมายกำหนดให้ต้องได้รับอนุญาต ก็ต้องดำเนินการให้ถูกต้องก่อน
2. เปิดรับบริจาคผ่าน Facebook ต้องขออนุญาตหรือไม่?
พระราชบัญญัติควบคุมการเรี่ยไร พุทธศักราช 2487 เป็นกฎหมายหลักที่เกี่ยวข้องกับการเรี่ยไรจากประชาชน
มาตรา 6 กำหนดหลักเกณฑ์การเรี่ยไรที่อ้างว่าเพื่อประโยชน์แก่ราชการ เทศบาล หรือสาธารณประโยชน์ โดยมีข้อยกเว้นตามกฎหมาย
ส่วนมาตรา 8 กำหนดหลักเกณฑ์เกี่ยวกับการเรี่ยไรในถนนหลวง ที่สาธารณะ และการโฆษณาเรี่ยไรผ่านสื่อบางประเภท พร้อมข้อยกเว้นที่ระบุไว้
แล้วการโพสต์ขอรับบริจาคผ่าน Facebook หรือ TikTok ล่ะ?
การโพสต์รับบริจาคออนไลน์ไม่ได้มีคำตอบเหมือนกันทุกกรณี เพราะต้องพิจารณาวัตถุประสงค์ ลักษณะการเชิญชวน กลุ่มผู้รับสาร และข้อกฎหมายที่เกี่ยวข้อง
ตัวอย่างเช่น
บุคคลโพสต์ขอความช่วยเหลือค่ารักษาพยาบาลของตนเอง
กลุ่มอาสาสมัครเปิดรับเงินช่วยเหลือผู้ประสบภัยจากประชาชนทั่วไป
องค์กรจัดโครงการระดมทุนผ่านเว็บไซต์และสื่อสังคมออนไลน์อย่างต่อเนื่อง
ทั้งสามกรณีมีลักษณะต่างกัน จึงไม่ควรสรุปว่าทุกกรณีต้องขออนุญาต หรือทุกกรณีได้รับยกเว้น
ข้อแนะนำ: หากมีแผนระดมทุนจากประชาชนทั่วไป ควรสอบถามหน่วยงานฝ่ายปกครองที่รับผิดชอบเกี่ยวกับการอนุญาตเรี่ยไรก่อนดำเนินกิจกรรม
3. รับเงินบริจาคผ่านบัญชีส่วนตัว ผิดกฎหมายหรือไม่?
การรับเงินบริจาคผ่านบัญชีธนาคารส่วนตัวไม่ได้หมายความว่าจะเป็นความผิดอาญาโดยอัตโนมัติ
สิ่งสำคัญคือ ต้องพิจารณาว่าเงินดังกล่าวได้รับมาอย่างไร มีการแจ้งวัตถุประสงค์อย่างไร และถูกนำไปใช้ตามที่แจ้งไว้หรือไม่ รวมถึงเงื่อนไขของการอนุญาตเรี่ยไร หากเป็นกิจกรรมที่ต้องได้รับอนุญาต
ตัวอย่าง: มีผู้เปิดรับบริจาคเพื่อช่วยเหลือผู้ป่วย โดยใช้บัญชีธนาคารส่วนตัว และได้รับเงินบริจาครวม 100,000 บาท
หากผู้รับบริจาคนำเงินไปใช้ตามวัตถุประสงค์ มีหลักฐานการใช้จ่าย และสามารถชี้แจงได้ ย่อมเป็นข้อเท็จจริงสำคัญในการแสดงความโปร่งใส
แต่หากมีการหลอกลวงผู้บริจาคตั้งแต่แรก หรือเบียดบังเงินที่ได้รับมอบหมายให้ดูแลไปโดยทุจริต ก็อาจมีความรับผิดทางอาญาได้ตามองค์ประกอบความผิด
เพื่อป้องกันปัญหา ผู้จัดโครงการควรแยกเงินบริจาคออกจากเงินส่วนตัว บันทึกรายรับรายจ่าย และเก็บหลักฐานการใช้เงินให้ครบถ้วน
4. หากรับบริจาคแล้วไม่นำเงินไปช่วยเหลือ มีความผิดอะไรบ้าง?
กรณีนี้ต้องพิจารณาพฤติการณ์ของผู้รับบริจาคเป็นสำคัญ
กรณีที่ 1 หลอกลวงเพื่อให้ประชาชนโอนเงิน
หากผู้รับบริจาคสร้างเรื่องเท็จหรือแสดงข้อความอันเป็นเท็จเพื่อหลอกให้ผู้อื่นโอนเงิน อาจเข้าข่ายความผิดฐานฉ้อโกงตามประมวลกฎหมายอาญา มาตรา 341 หรือฉ้อโกงประชาชนตามมาตรา 343 หากครบองค์ประกอบความผิด
กรณีที่ 2 ได้รับเงินมาโดยชอบ แต่ภายหลังเบียดบังไปโดยทุจริต
หากบุคคลได้รับมอบหมายให้ครอบครองเงินบริจาคแล้วเบียดบังไปเป็นของตนหรือผู้อื่นโดยทุจริต อาจเข้าข่ายความผิดฐานยักยอกตามมาตรา 352
กรณีที่ 3 ใช้เงินไม่ตรงวัตถุประสงค์ แต่ไม่มีเจตนาทุจริต
ไม่ใช่ทุกกรณีที่มีการใช้เงินผิดวัตถุประสงค์จะเป็นความผิดอาญาทันที ต้องตรวจสอบข้อตกลง เจตนา ข้อเท็จจริง และความเสียหายที่เกิดขึ้น ซึ่งอาจนำไปสู่ความรับผิดทางแพ่งหรือมาตรการอื่นตามกฎหมาย
ดังนั้น การกล่าวหาว่าผู้รับบริจาคกระทำผิดจึงต้องอาศัยพยานหลักฐาน ไม่ควรตัดสินจากข่าวหรือข้อสงสัยเพียงอย่างเดียว
5. บริจาคให้มูลนิธิ ลดหย่อนภาษีได้ทุกแห่งหรือไม่?
คำตอบคือ ไม่ใช่ทุกมูลนิธิที่ผู้บริจาคจะนำเงินไปใช้ลดหย่อนภาษีได้
ผู้บริจาคต้องตรวจสอบว่าหน่วยรับบริจาคอยู่ในประเภทที่กฎหมายภาษีให้สิทธิ และการบริจาคเป็นไปตามหลักเกณฑ์ที่กำหนด
กรมสรรพากรแจ้งว่า ตั้งแต่วันที่ 1 มกราคม 2569 เป็นต้นไป การบริจาคให้แก่วัด มูลนิธิ สมาคม กองทุน และองค์กรต่าง ๆ ที่อยู่ในขอบเขตตามประกาศที่เกี่ยวข้อง เพื่อใช้สิทธิลดหย่อนภาษี ต้องดำเนินการผ่านระบบ e-Donation
ระบบดังกล่าวช่วยให้ผู้บริจาคตรวจสอบข้อมูลการบริจาคและใช้สิทธิทางภาษีได้สะดวกขึ้น
ทั้งนี้ การมี QR Code รับเงินทั่วไปไม่ได้หมายความว่ารายการนั้นจะเข้าสู่ระบบ e-Donation โดยอัตโนมัติ ผู้บริจาคควรตรวจสอบช่องทางและเงื่อนไขก่อนโอนเงิน
6. วิธีตรวจสอบก่อนบริจาค ป้องกันการถูกหลอกลวง
ก่อนตัดสินใจโอนเงิน ประชาชนสามารถตรวจสอบเบื้องต้นได้ดังนี้
1. ตรวจสอบชื่อองค์กร
หากมีการอ้างว่าเป็นมูลนิธิ ควรตรวจสอบข้อมูลการจดทะเบียนและช่องทางติดต่อจากแหล่งที่เชื่อถือได้ หรือสอบถามหน่วยงานทะเบียนที่เกี่ยวข้อง
2. ตรวจสอบชื่อบัญชีรับเงิน
เปรียบเทียบชื่อบัญชีกับข้อมูลที่องค์กรประกาศผ่านช่องทางทางการ หากเป็นบัญชีบุคคลธรรมดา ควรสอบถามเหตุผลและผู้รับผิดชอบให้ชัดเจน
3. ตรวจสอบข้อมูลโครงการ
ควรมีรายละเอียดว่าเปิดรับบริจาคเพื่ออะไร ใครเป็นผู้ได้รับความช่วยเหลือ และมีแนวทางการใช้เงินอย่างไร
4. ตรวจสอบประวัติการร้องเรียน
สามารถใช้บริการตรวจสอบบัญชีหรือเบอร์โทรต้องสงสัย เช่น แอปพลิเคชัน POLICE CARE ของสำนักงานตำรวจแห่งชาติ อย่างไรก็ตาม การไม่พบข้อมูลแจ้งเตือนไม่ได้เป็นหลักประกันว่าบัญชีนั้นปลอดภัยแน่นอน
5. เก็บหลักฐานทุกครั้ง
เก็บสลิปโอนเงิน ข้อความเชิญชวนบริจาค ชื่อบัญชี และข้อมูลติดต่อผู้รับบริจาคไว้ เพื่อใช้ประกอบการตรวจสอบหากเกิดปัญหา
7. หากสงสัยว่าถูกหลอกให้บริจาค ควรทำอย่างไร?
หากพบว่าตนเองอาจถูกหลอกให้โอนเงินบริจาค ควรรีบดำเนินการดังนี้
ติดต่อธนาคารที่ใช้โอนเงินโดยเร็ว เพื่อแจ้งเหตุและขอคำแนะนำเกี่ยวกับการระงับธุรกรรมหรือดำเนินการตามกระบวนการที่เกี่ยวข้อง
รวบรวมหลักฐาน เช่น สลิปโอนเงิน ข้อความสนทนา ลิงก์เว็บไซต์ และข้อมูลบัญชีปลายทาง
หากเป็นการหลอกลวงทางออนไลน์ สามารถติดต่อสายด่วน AOC 1441 หรือแจ้งความผ่านเว็บไซต์ของสำนักงานตำรวจแห่งชาติที่ https://www.thaipoliceonline.go.th
หากเป็นข้อพิพาทเกี่ยวกับการใช้เงินบริจาค ควรนำข้อเท็จจริงและเอกสารไปปรึกษาผู้ประกอบวิชาชีพกฎหมาย เพื่อพิจารณาสิทธิและแนวทางดำเนินการที่เหมาะสม
การดำเนินการอย่างรวดเร็วอาจช่วยเพิ่มโอกาสในการติดตามธุรกรรม แต่ไม่ได้รับประกันว่าจะสามารถเรียกเงินคืนได้ทุกกรณี
8. ความโปร่งใสช่วยสร้างความเชื่อมั่นในการบริจาค
การรับบริจาคอย่างโปร่งใสไม่จำเป็นต้องมีขั้นตอนซับซ้อนเสมอไป ผู้จัดโครงการสามารถเริ่มจากการกำหนดวัตถุประสงค์ให้ชัดเจน แยกบัญชีรับเงิน เก็บหลักฐานการใช้จ่าย และรายงานผลให้ผู้บริจาคทราบ
สำหรับมูลนิธิที่จดทะเบียนแล้ว กฎหมายยังกำหนดบทบาทของนายทะเบียนในการกำกับดูแลกิจการของมูลนิธิ รวมถึงการตรวจสอบเอกสารและบัญชีตามเงื่อนไขที่กฎหมายกำหนด
ในอนาคต การพัฒนาระบบตรวจสอบข้อมูลมูลนิธิและโครงการรับบริจาคให้เข้าถึงง่ายขึ้น อาจช่วยลดความเสี่ยงจากการหลอกลวงและเพิ่มความเชื่อมั่นให้ประชาชนได้
ทั้งนี้ การกำกับดูแลควรมีความเหมาะสม เพื่อไม่ให้เป็นอุปสรรคต่อองค์กรหรือกลุ่มอาสาสมัครที่ทำงานช่วยเหลือสังคมโดยสุจริต
บทสรุป
การบริจาคเป็นเรื่องของความไว้วางใจ แต่ความไว้วางใจควรมาพร้อมกับข้อมูลที่สามารถตรวจสอบได้
ผู้บริจาคควรตรวจสอบตัวตนของผู้รับเงิน วัตถุประสงค์ของโครงการ และช่องทางรับบริจาคก่อนตัดสินใจโอนเงิน ส่วนผู้รับบริจาคก็ควรดำเนินงานอย่างโปร่งใสและสามารถชี้แจงการใช้เงินได้
การปฏิบัติตามกฎหมายและการเปิดเผยข้อมูลอย่างเหมาะสมจะช่วยคุ้มครองทั้งผู้บริจาค ผู้รับความช่วยเหลือ และองค์กรที่ทำงานเพื่อสังคมอย่างสุจริต
“บริจาคด้วยน้ำใจ ตรวจสอบด้วยข้อมูล เพื่อให้ทุกความช่วยเหลือเกิดประโยชน์อย่างแท้จริง”
บริษัท เนเจอร์ ลอว์ เฟิร์ม จำกัด
1/9 ตำบลต้นเปา อำเภอสันกำแพง จังหวัดเชียงใหม่ 50130
หมายเหตุ: บทความนี้จัดทำขึ้นเพื่อให้ความรู้ด้านกฎหมายทั่วไป ไม่ใช่ความเห็นทางกฎหมายสำหรับข้อพิพาทเฉพาะกรณี การพิจารณาความรับผิดต้องอาศัยข้อเท็จจริง พยานหลักฐาน และบทกฎหมายที่เกี่ยวข้อง